Tanım: Büyük veya tekil bir sistemi, daha küçük ve bağımsız bölümlere/parçalara ayırarak bakım, montaj, taşıma ve özelleştirmede esneklik elde etmeyi amaçlar. Böylece hem arıza durumlarında hızlı müdahale sağlanır hem de sistemin ölçeklendirilmesi veya güncellenmesi kolaylaşır.

Örnekler

  1. Modüler Makine Gövdesi: Tek parça ağır pres makinesi yerine, hidrolik ünitesi, kontrol paneli ve pres gövdesi ayrı modüller olarak tasarlanır. Bu, arızalanan modülün hızlıca değiştirilmesine veya bakıma alınmasına olanak tanır.
  2. Bölümlenmiş Elektronik Pano: Tüm devreleri devasa bir dolap içinde toplamak yerine, her fonksiyonu (PLC, sürücü, şalt malzemesi, kontrol paneli) ayrı bölümlere ayırmak. Böylece yükseltme veya bakım gerektiğinde tüm sistemi kapatmadan sadece ilgili çekmeceyi çekip değiştirebilirsiniz.
  3. Yolcu Otobüslerinde Körüklü Sistem: Uzun ve tek gövdeli bir otobüs yerine, mafsallı (körüklü) iki gövdeli otobüs tasarlamak. Dönüşlerde manevra kolaylaşır, yolcu kapasitesi artar ve bozulma durumunda sadece ilgili körük bölümü incelenir.

LAV Örnekleri

  1. Multi-Zone’lu Soğutma Fırını: Tek bir bütün soğutma fırını yerine, zone’lara ayrılmış bir tasarıma sahiptir. Demontaj esnasında kolaylık sağlar, taşınabilirliği kolaylaştırır ve arıza durumlarında bakım işlemlerini kolaylaştırır.
  2. Modüler Kalıp Ekipmanları: Presleme istasyonunda, mastör bloğunun parçalarını yekpara değil modüler şekilde ayrı ayrı tasarlamak. Problem yaşandığı durumda sadece bozuk parçayı değiştirerek hattı hızla tekrar devreye almak mümkün olur.

Tanım: İstenmeyen veya zararlı kısımları sistemden tamamen çıkarmak ya da dışarı taşımak, bu sayede ana sistemin işleyişini olumsuz etkilerden korumaktır. Bu prensip, gürültü, ısı, kirlilik veya tehlikeli bir özelliği izole etme uygulamalarını içerir.

 

Örnekler

  1. Dış Konumlu Kompresör: Fabrika içinde gürültülü hava kompresörlerini barındırmak yerine binanın dışında veya ses yalıtımlı bir odaya koymak. Böylece iç mekândaki gürültü kirliliği ve ısı yükü azaltılır.
  2. Elektronik Panoda Isı Kaynağını Ayırma: Transformatör veya güç kaynağı gibi ısı üreten bileşenleri ana kontrol kartlarından uzak bir bölgede tutmak. Bu, kartların ısınmasını engeller ve arıza riskini düşürür.
  3. Araç Egzoz Gazı İzolasyonu: Dizel bir jeneratörü kapalı ortamda kullanmak yerine, egzozu dışarı atan özel boru sistemiyle gazı binadan ayırmak. Böylece iç hava kalitesi korunur, toksik gazlar uzaklaştırılır.

LAV Örnekleri

  1. Kompresörlerin Lokasyonu: Üretim hatlarında basınçlı hava kaynağını üretim alanından ayırıp ayrı bir lokasyonda (-7,20) konumlandırmak. Hem makine operatörünün gürültü maruziyeti azalır hem de ortam sıcaklığından izole ederek soğutma ihtiyacı düşer.
  2. Atık Cam Kırıklarının Ayrılması: Hatalı üretilen veya çevresel faktörlerle deformasyona uğrayan hatalı ürünlerin ıskarta konveyörüyle geri dönüşüm tanklarına boşaltmak. Böylece üretim hattı temiz kalır, ürünler birbirini çizmez veya kirletmez.

Tanım: Sistemi her yerde homojen tutmak yerine, farklı bölgelerine farklı malzeme, özellik veya koşullar atamak. Böylece sadece gereken noktalarda yüksek performans malzemeleri veya farklı işlemler kullanarak verimlilik, maliyet ve dayanıklılık optimizasyonu sağlanır.

Örnekler

  1. Yüzey Sertleştirme: Şaftın sadece yatakla temas eden yüzeylerini indüksiyonla sertleştirmek, geri kalan kısımları daha yumuşak ve tokluklu bırakmak. Hem maliyeti düşürür hem de aşınma direncini artırır.
  2. Çok Katmanlı Devre Kartı: Yüksek ısı üreten güç bileşenlerini kalın bakır katmanla, hassas sinyal bölgesini daha ince izlerle yapmak. Böylece ısıl yönetim ve EMI kontrolü kolaylaşır.
  3. Dişli Kutusu İç Yüzey Kaplaması: İhtiyaç duyulan bölgelerde (dişli temas noktaları) sert kaplama, kalan kısımlarda standart malzeme kullanmak. Bu, üretim maliyetini aşırı yükseltmeden aşınmaya dirençli bir sistem sunar.

LAV Örnekleri

  1. Ebüşör İslendirme: Ebüşörlerin camla temas eden iç yüzeyinin (≈500°), yüksek sıcaklığa sahip damla (≈1100°) ile temasında oluşabilecek çift taraflı deformasyonun, asetilen islendirmesiyle ısıl kalkan oluşturmak.
  2. Multi-Zone’lu Soğutma Fırını: Tek bir bütün soğutma fırını yerine, zone’lara ayrılmış bir tasarıma sahiptir. Kademeli zone’lar ile sıcaklıklar istenildiği gibi dağıtılır. Cam gerilmeleri(tansiyonu) dengeli olur ve ürün kalitesi yükselir.

Tanım: Simetrik tasarım yerine, asimetrik form veya dağılım kullanarak verimlilik, ergonomi veya hatasız kullanım alanlarında avantaj elde etmektir. Parçaların sadece bir yönde uyacak biçimde tasarlanması veya akışın iyileşmesi için eğimli yüzeyler, bu prensibe örnektir.

Örnekler

  1. Asimetrik Fan Pervanesi: Fan kanatlarını simetrik değil, birbirinden hafif açılı farklı konumlarda yerleştirerek titreşimi ve gürültüyü azaltmak, akış verimini artırmak.
  2. USB Type-A Konnektörü: Fişin üst ve alt yüzünü belirgin farklı kılarak, tek yönde takılmasına izin vermek. Hatalı takma girişimlerini en aza indirir (kısmen).
  3. Araba Kaputu Asimetrisi: Motor bölmesinde bir tarafta turbo, diğer tarafta akü yer alıyorsa, kaputun iç kısmı o bileşenlerin konumuna göre şekillendirilir; böylece alan kullanımı ve soğutma yolları optimize edilir.

LAV Örnekleri

  1. Eğimli Pres Pistonları: Bazı kaselerin tabanını kalın, kenarlarını ince yapmak için pres pistonunu asimetrik tasarlamak. Böylece cam malzeme tabana daha fazla yönlendirilir, kenarlar daha zarif olur.
  2. Asimetrik Bardak Dizaynı: Bardakların bir tarafını daha kalın/kavisli yaparak kullanıcıların “kolay tutuş” sağlaması veya dökme akışını kolaylaştırması. Bu tasarım, camın ağırlık dağılımını da düzenleyebilir.

Tanım: Benzer veya paralel işlevli parçaları/işlemleri fiziksel veya zamansal olarak bir araya getirerek verim, tasarruf veya basitlik elde etmek. Farklı operasyonları tek seferde yapmak veya benzer parçaları yakın konumlandırmak, bu prensibin örneklerindendir.

Örnekler

  1. Çok Milli Matkap: Delik delme, kılavuz çekme ve pah kırma gibi aşamaları tek kafada toplayan makina. Parça bir kere bağlanır, tüm işlemler paralel veya seri ama tek duruşta biter.
  2. Multimetre: Ayrı voltmetre, ampermetre, ohmmetre yerine hepsini tek cihazda birleştirmek. Tek aletle birçok ölçüm yapmak mümkündür.
  3. Kombine Isıtma-Soğutma Sistemi: Fabrikada açığa çıkan atık ısıyı kullanarak başka bir proseste ısıtma sağlamak ve eşzamanlı olarak bu çevrimde soğutma elde etmek. Sistemler birbirine entegre çalışır.

LAV Örnekleri

  1. ÇAM Makineleri: RG12 pres makinelerinin RG18 makine çalışma mekanizmasına evrilmesi. Döner tabla, ve sabit istasyonun birleştirilerek, döner tabla ve döner tabla üzerinde presleme istasyonun merge edilmesi. Böylece üretim hızında (devirde) ve esneklik kazanılmış olur.

Tanım: Bir nesne veya parçayı birden çok işlev görecek şekilde tasarlayarak, diğer parçalara duyulan ihtiyacı en aza indirir. Çok amaçlı tasarımlar, kullanım rahatlığı ve maliyet avantajı sağlayabilir.

Örnekler

  1. İsviçre Çakısı: Tek bir çakı gövdesinde makas, tornavida, testere, tirbuşon vb. fonksiyonların olması. Bu çoklu işlev sayesine aynı çakı pek çok durumda iş görebilir.
  2. UPS Cihazı: Sadece yedek güç sağlamakla kalmayıp voltaj düzenleme, dalgalanma koruması ve bazen faz dengesini de üstlenir. Böylece başka ek cihazlara gerek duyulmaz.
  3. Kombi: Bir evin hem ısıtmasını (radyatör) hem de sıcak su ihtiyacını karşılayan tek bir cihaz kullanmak. Ayrı su ısıtıcısı veya ayrı ısıtma kazanı ihtiyacı ortadan kalkar.

LAV Örnekleri

  1. Türev İmalatlar: Ortak presleme ekipmanı kullanan ürünleri tasarlamak. Her ürün için sıfırdan kalıp gövdesi üretmek yerine tek tip kalıp ve farklı mastörler ile ürün çeşitliliğinin artırılması sağlanır. 

Tanım: Bir nesneyi başka bir nesnenin içine koymak veya bir dizi nesneyi matruşka gibi iç içe konumlandırmak. Bu, depolama, taşıma veya çok kademeli işlemler için alan ve kaynak tasarrufu sağlar.

Örnekler

  1. Teleskopik Anten: Bir segment diğerinin içine girerek boyu uzayıp kısalabilir, kullanmadığınızda kompakt hâle gelir.
  2. Matruşka Bebekler: Farklı boydaki bebeklerin birbirinin içine saklanması, hem eğlenceli bir oyuncak hem de yer tasarrufu örneğidir.
  3. İç İçe Konteynerler: Lojistikte benzer boyutlarda kutuların, boşken birbiri içine koyularak depolandığı sistem. Nakliye maliyetlerini azaltır.

LAV Örnekleri

  1. Çok Kademeli Kalıplar: Ön şekillendirme sonrası yarı mamul cam ürün, ikinci aşamada daha geniş bir kalıbın içine geçer (press-blow metodu). Bu ardışık iç içe yerleştirme, aynı döner tabla üzerinde de planlanabilir.
  2. Stackable Tasarımla: Helen ve Cozy serisi ürünlerde, üretilen parçaları nakliye veya stok sırasında üst üste/ iç içe yerleştirmek. Bu yöntemle sevkiyatta veya evde depolamada kullanılan alan ciddi biçimde azalır.

Tanım: Nesnenin veya sistemin ağırlığını kaldırma, yüzerlik veya karşı ağırlık gibi yöntemlerle dengeleyerek yükü hafifletmeyi, stabiliteyi artırmayı hedefler. Böylece daha az enerji harcanır veya devrilme riski düşer.

 

Örnekler

  1. Asansörde Karşı Ağırlık: Kablolu asansörlerde kabini dengelemek için karşı ağırlık kullanmak, motorun harcadığı enerjiyi ciddi oranda azaltır.
  2. Vinçlerde Balast Blokları: Uzun bomlu kule vinçlerin devrilmesini engellemek için arka tarafta büyük beton bloklar kullanılır. Yük arttıkça balast da ayarlanabilir.
  3. Helyum Destekli Drone: Bazı insansız hava araçları, gövdesine helyum balonu ekleyerek ağırlığı kısmen nötralize eder. Bu, daha uzun uçuş süresi sağlar.

LAV Örnekleri

  1. Pres Kafasını Kolay Kaldırma: Pres ünitesinin ağır üst kalıbını (plunger) yay veya pnömatik silindir ile kısmen dengede tutmak. Operatör, manual ayarlama veya kalıp değişimi yaparken aşırı efor harcamaz.
  2. Yüzer Konveyör: Çok büyük cam levhalar üretimi sırasında, dev cam plakaları su havuzunda veya hava yastıklı bir tablada “yüzer” şekilde taşıyarak yüzeyde çizik veya kırılma riskini en aza indirmek.

Tanım: İleride ortaya çıkacak zararlı etki veya istenmeyen sonuç için henüz o olay gerçekleşmeden bir önlem almak. Bu sayede, sorunun etkin olduğu anda sistem zaten koruyucu eylemi devreye almıştır.

 

Örnekler

  1. Ön Gerilmeli Beton: Betonu dökmeden önce çelik donatıları ters yönde çekmek (pre-stressing), ileride binanın yükü geldiğinde çatlamayı önler.
  2. Varistörle Aşırı Gerilim Koruması: Elektrik devresine aşırı voltaj koruma bileşeni ekleyerek, voltaj sıçraması olmadan önce devrenin güvende olmasını sağlamak.
  3. Maskeleme Bandı: Boya yapılacak yüzeyin hatalı bölümlerini önceden bantlamak, boyanın yanlış bölgelere sıçramasını en başta engeller.

LAV Örnekleri

  1. Kalıp Yüzeyine Koruyucu Kaplama: Camla temas etmeden önce kalıbın içini yüksek sıcaklık dayanımlı seramik veya yağ bazlı sprey ile kaplamak. Böylece kalıp aşırı sürtünme ve yapışma riskinden korunur.
  2. Ön Isıtma: Kalıbın üretim başlamadan önce belirli bir sıcaklığa kadar ısıtılması. İlk baskı sırasında kalıp soğuksa camın yüzeyinde dalgalanma veya çatlama ortaya çıkabilir; ön ısıtma bunu engeller.

Tanım: Sistemin veya işlemin gerektirdiği hazırlıkları asıl operasyon başlamadan önce yapmak. Bu sayede gereksiz bekleme veya kalite sorunlarını minimuma indirir, süreç akışını hızlandırır.

 

Örnekler

  1. Makine Ön Isıtma: Pres veya enjeksiyon kalıbını çalışmaya başlamadan önce ısıtarak ilk ürünlerin hatalı çıkmasını önlemek. Seri üretime geçildiğinde ayar süresi kısalır.
  2. Ön Delik Açma: Vida takılacak bölgeleri önceden delerek veya kılavuz çekerek asıl montaj sırasında vakit kaybını azaltmak, hatalı diş açma riskini düşürmek.
  3. Steril Tepsi Hazırlama: Ameliyatta kullanılacak tüm aletleri önceden steril bir tepside hazır bulundurmak. Operasyon sırasında ek alet arama ya da steril etme gereksinimi ortadan kalkar.

LAV Örnekleri

  1. Kalıp Ön Isıtma Fırını: Cam pres kalıplarını üretim başlamadan önce küçük bir fırında tutarak istenen sıcaklığa getirir. İlk ürünler dahi yüzey hatası olmadan çıkabilir, hat verimliliği artar.
  2. Hammadde Harmanlama: Camın ham maddesi (kum, soda, kireç vb.) eritme fırınına girmeden önce tam homojen karıştırma yapmak. Böylece fırın içi yanma/erime dengesizliği ve hava kabarcığı gibi kusurlar azalır.

Tanım: Beklenmedik arıza, düşük güvenilirlik veya ani problemler ortaya çıkmadan önce, sisteme koruyucu veya yedek mekanizmalar eklemeyi amaçlar. Bu sayede arıza ya da aksilik yaşandığında devreye girecek önlemler, kesintiyi veya zararı minimumda tutar.

 

Örnekler

  1. Yedek Hidrolik Hattı: Büyük bir pres makinesinde, esas pompa veya hidrolik ünitesi bozulduğunda devreye girecek ikinci (yedek) bir pompa sistemi bulundurmak. Böylece hat tamamen durmaz, üretim sürekliliği korunur.
  2. UPS + Jeneratör: Fabrikalarda veya hastanelerde şehir şebekesi kesilince, önce UPS devreye girer; jeneratör birkaç saniye içinde çalışır ve bina enerjisiz kalmaz. Beklenmeyen elektrik kesintileri büyük kayıplara neden olmadan aşılır.
  3. Emniyet Kilidi: Döner makinelerde ya da tehlikeli preslerde, kapağı açmadan önce sistemi otomatik olarak kilitleyen mekanizma. Operatör hatayla kapağı açmaya çalışsa bile sistem “ön yastıklama” misali devreyi kapatır.

LAV Örnekleri

  1. Yedek Basınç Hava Deposu: Pres-üfleme hattında ana kompresör aniden devre dışı kalırsa, hattın düşen basıncını bir süre destekleyecek önceden şarj edilmiş bir hava tankı. Bu tank, üretim aksamadan kısa bir süre daha basıncı korur.
  2. Kalıp Yedek Parçaları: Seri üretim sırasında kalıbın aşınabileceği veya ufak bir çatlak oluşabileceği ön görülerek, alt kalıp veya pres pistonunun yedeği daha önce ısıtılarak hazır tutulur. Bir sorun anında hızla değiştirilip üretim duruş süresi kısaltılır.

Tanım: Yerçekimi veya diğer potansiyel farklardan doğan gereksiz enerji harcamasını ortadan kaldıracak şekilde sistemi aynı kotta veya potansiyelde tasarlamaktır. Bu sayede taşıma/kaldırma çabası azalır, üretim veya iş süreçleri basitleşir.

 

Örnekler

  1. Düz Bantlı Üretim Hattı: Üretim alanında, parçaların farklı yüksekliklere kaldırılıp indirilmek yerine yatay düzlemde hareket etmesi. Böylece ek vinç veya asansör ihtiyacı azalmış olur.
  2. Yerçekimi Eğimi Yerine Sabit Seviye: Bazı fabrika içi lojistik sistemlerinde, doğal eğimden yararlanmak cazip görünür ancak parçalarda kontrolsüz kayma olabilir. Aynı yükseklikte tasarım, malzeme akışını daha kontrollü kılar.
  3. Ayarlanabilir Montaj Masaları: Operatörler için tezgâh ve rafların uygun seviyede tutulması, eğilme veya uzanma hareketini en aza indirir. İşçi ergonomisi ve verim artar.

LAV Örnekleri

  1. Aynı Kotta Fırın ve Pres Hattı: Cam eritme fırını, feeder, pres ünitesi ve soğutma bandını yaklaşık aynı yükseklikte kurmak. Böylece sıcak cam topu (gob) dikey hareket olmadan yatayda taşınır, kaldırma sistemine gerek kalmaz.
  2. Eğimli Konveyör Yerine Paralel Düzlem: Yerçekiminden yardım almak yerine, cam ürünlerin kontrollü taşınması için az eğimli veya tamamen yatay konveyörler tasarlamak. Böylelikle ürünlerin dengesiz kayması veya devrilmesi azalır.

Tanım: İşlemi, rolleri veya hareket yönünü tersine çevirerek yeni bir bakış açısı ve avantajlı çözüm bulmaktır. Bu kimi zaman sabiti hareketli yapmak, hareketliyi sabit kılmak ya da ısıl işlemi soğutma yerine ısıtma şeklinde tersine uygulamak olabilir.

 

Örnekler

  1. Parça Yerine Aleti Döndürmek: Genelde frezede kesici döner, parça sabittir. Ters durumda sabit kesici ve döner tabla kullanarak farklı geometriyi kolayca işlemeyi sağlayabiliriz.
  2. Soğutmak Yerine Isıtmak: Bir metal parçayı sıkı geçme için büzmek yerine, dış silindiri genişletme yolunu seçmek. Böylece daha etkin bir montaj yapılabilir ve yaygın yöntemin tam tersiyle avantaj elde edilir.
  3. Fabrika İçine Gelen Müşteri Yerine Mobil Satış: Bazı sektörlerde “müşteri mağazaya” gelmek yerine “mağaza müşteriye” (ör. mobil market) gidebilir. Böylece büyük mağaza masrafı olmadan satış sağlanır.

LAV Örnekleri

  1. Ters Pres Yöntemi: Normalde üstten baskı, alt kalıp sabit iken; alt kalıptan yukarı doğru pres uygulayarak camı üst sabit kısma doğru itmek. Böylece farklı geometrilerde kenar kalınlık ayarları yapmak kolaylaşır.
  2. Üstten Üfleme – Alttan Sabit: Klasik pres-üflemede alt kalıptan hava üflemek yaygındır. Tersine çevirme ile hava üst kısımdan basılarak cam alt kalıpta şekillenir, bazen ince ağızlı ürünlerde dahi düzgün form korumak mümkün olur.

Tanım: Keskin köşeler veya düz yüzeyler yerine kavisli, bombeli, küresel veya spiral formlar kullanarak dayanım, akışkanlık, aerodinamik/hidrodinamik verim veya estetik iyileşmeler hedeflemektir. Döner hareket ve merkezkaç kuvveti de bu ilkeye dahildir.

 

Örnekler

  1. Bombeli Basınç Kapakları: Silindirik tankların kapaklarını düz yapmak yerine kubbe şeklinde tasarlamak. Böylece basınç dağılımı daha homojen olur, malzeme kalınlığı düşebilir.
  2. Yuvarlak Boru Dirsekleri: Akışkan taşımada keskin 90° dirsek yerine eğimli, büyük yarıçaplı dönüşler akış kaybını azaltır, basınç düşümünü kontrol altına alır.
  3. Kavisli Otobüs Tavanı: Araçların tavana yakın kısımlarını köşeli değil hafif oval tasarlamak, aerodinamik sürtünmeyi düşürür. Yol gürültüsü ve yakıt tüketimi azalır.

LAV Örnekleri

  1. Bombeli Kase Üretimi: Cam kaselerin taban ve duvar geçişlerinde keskin açı yerine kavisli yüzey tercih etmek. Hem darbe dayanımı artar hem de cam akışı kalıpta daha sorunsuz gerçekleşir.
  2. Kalıp İçindeki Kavisli Kanallar: Camın pres anında hareket ederken keskin köşelerde takılmaması için kalıp geçişlerini yumuşak radyuslarla tasarlamak. Böylece yüzey hataları ve dolum problemleri en aza iner.

Tanım: Sabit veya katı tasarımları, eklemli, ayarlanabilir, hareket edebilir bileşenlere dönüştürerek farklı çalışma koşullarına uyarlanabilmeyi sağlar. Bu prensipte, parçalar birbiriyle ilişki içinde hareket edebilir veya sistem koşullara göre otomatik şekil değiştirebilir.

 

Örnekler

  1. Eklemli Robot Kolları: Gövdesi sabit veya katı değil, çok parçalı mafsallı yapıda tasarlanır. Böylece robot farklı yörüngelerde çalışarak çok yönlü işlev sunar.
  2. Ayarlanabilir Direksiyon ve Koltuk: Araçlarda direksiyon açısı, koltuk yüksekliği, sırt eğimi vb. ayarlar yaparak farklı sürücülere uyum sağlanır. Sabit tasarıma kıyasla konfor ve güvenlik iyileşir.
  3. Teleskopik Merdiven: Tek parça yerine uzayıp kısalabilen merdiven tasarımı, depolama ve taşıma kolaylığı yanında çok boylu işlere de elverişli hâle getirir.

LAV Örnekleri

  1. Servo Kontrollü Pres Strok Ayarı: Farklı kalınlık ve formlarda bardak üretimi yaparken, pres pistonunun strok uzunluğunu servo motorla değiştirerek her ürün tipine dinamik uyum sağlamak.
  2. Dinamik Üfleme Basıncı: Pres-üfleme hattında hava basıncını sensör verilerine göre anlık değiştirmek. Camın viskozitesi, ürün kalınlığı veya ortam sıcaklığı değiştiğinde sistem kendini otomatik adapte eder.

Tanım: Bir işlemi tam ölçüsünde uygulamak yerine, “biraz daha az” veya “biraz daha fazla” yaparak, beklenmedik derecede avantajlı sonuçlar elde etmeyi kapsar. Çoğu zaman daha az malzeme, daha az zaman veya daha fazla uygulama beklenenden daha iyi sonuç verebilir.

 

Örnekler

  1. Boyada Fazla Püskürtme ve Geri Alım: Renk veya kaplama eşitliğini sağlamak için hafif fazla boyayı püskürtüp sonradan fazlasını geri toplamak; tam ölçüsünde püskürtmekte zorlanma yerine, fazla uygulamadan sonra geri kazanım yoluna gidilir.
  2. Kısmi Tavlama: Malzemenin sadece belirli bölgelerini tavlayıp yumuşatarak şekillendirme yapmak; tüm parçayı yüksek ısıl işlemden geçirmek yerine, kritik bölgede esneklik elde edilirken diğer kısım sert kalır.
  3. Pişirme Süresini Kısmen Bırakmak: Endüstriyel fırını tam süre çalıştırmak yerine, son dakikalarda fırını kapatıp ürünün mevcut ısıyla pişmeye devam etmesini sağlamak. Enerji tasarrufu yapılır, ürün de ideal kıvama ulaşır.

LAV Örnekleri

  1. Kısmi Presleme: Ham cam topunu (gob) kalıpta tam basınç uygulamak yerine belirli yüzdeyle sıkıştırıp geri kalan şekillendirmeyi üfleme aşamasında tamamlamak. Bu, kalıbın aşırı yük almasını ve yüzey aşınmasını azaltır.
  2. Aşırı Soğutma + Bekletme: Cam ürünleri soğutma lehr’inde planlanandan daha soğuk bir bölümde kısa süre tutup sonra biraz daha sıcak bölgede bekletmek. Bu kısmen fazla/az soğutma kombinasyonuyla iç gerilmelere daha dengeli bir dağılım sağlanabilir.

Tanım: Hareketi veya düzeni, tek boyuttan çok boyuta taşımak; ya da mevcut düzene “dikey”, “çok katlı” veya “farklı açı” boyutu ekleyerek alan kullanımı, kapasite artışı veya yeni tasarım imkânları yaratmaktır.

 

Örnekler

  1. Çok Katlı Otopark: Sınırlı yatay alana rağmen, dikey katlar ekleyerek araç kapasitesini arttırmak. Böylece arazinin kullanım verimi yükselir.
  2. 5 Eksen CNC Tezgâhı: 3 eksende işleme yerine +2 döner eksenle parçayı farklı açılardan tek bağlamada işlemek, karmaşık geometrileri basitçe üretmek.
  3. Dikey Tarım: Yatayda tarım yapacak geniş arazi yoksa, iç içe raflar veya katlar kurarak az alanda çok bitki yetiştirmek. Işık, sulama ve bakım sistemleri de dikey boyutta düzenlenir.

LAV Örnekleri

  1. Çok Katlı Konveyör: Aynı taban alanında farklı yüksekliklerde bantlar kurarak hem bardak hem tabak gibi farklı ürün hatlarını paralel yürütmek. Böylece kapasite artar, fabrika zemininin genişlemesine gerek kalmaz.
  2. Eğimli veya Dikey Presleme: Klasik yatay pres düzeni yerine kısmen eğik veya dikey konumda kalıplama yapmak, camın akışını yerçekimiyle yönlendirerek daha az kuvvet kullanmak veya bazı özel formları kolay üretmek.

Tanım: Titreşim veya salınım ekleyerek (düşük-yüksek frekans, ultrasonik vb.) temizlik, ayrıştırma, kesme, sıkıştırma, karıştırma gibi işlemlerde verimlilik sağlanır. Rezonans veya periyodik darbeler de bu prensibin önemli parçasıdır.

 

Örnekler

  1. Vibrasyonlu Besleyiciler: Küçük parça veya bileşenleri doğru yönlü dizilişte taşıyan titreşimli huni/besleyici sistem. Parçalar insan müdahalesi olmadan sıralanır, üretim hızlanır.
  2. Ultrasonik Kaynak veya Temizleme: Plastik veya metal kaynağında, yüksek frekanslı titreşim ısı oluşturur ve birleşim sağlanır. Temizlikte de kirler titreşimle yüzeyden ayrılır.
  3. Beton Vibrasyonu: Yeni dökülmüş betonda hava kabarcıklarını atmak için titreşim uygular, yoğun ve düzgün yüzeyli beton elde edilir.

LAV Örnekleri

  1. Titreşimli Kalıp Temizliği: Pres kalıbının iç yüzeyinde kalan ufak cam kalıntılarını ya da tozu, kısa süre titreşim vererek düşürmek. Böylece kalıp yüzeyi pürüzsüz kalır, sonraki ürünlerde hatalar azalır.
  2. Ultrasonik Kalınlık Ölçümü: Cam ürünün duvar kalınlığını, tahribatsız şekilde titreşim dalgalarıyla ölçmek. Üfleme veya pres aşamasında zaman tasarrufu sağlayan hızlı kalite kontrol mekanizması oluşturur.

Tanım: Sürekli eylem yerine, darbeli, periyodik veya aralıklı işlem uygulayarak kontrolü, verimi veya dikkat çekiciliği artırmak. Bu sayede işlem arasındaki duraklamalarda diğer faaliyetler yapılabilir, enerji ve zaman tasarrufu da elde edilebilir.

 

Örnekler

  1. Darbeli Kaynak: Sürekli akım yerine atımlı (pulse) akım kullanarak kaynak banyosunu stabilize etmek. Malzeme sıçraması azalır, daha temiz kaynak dikişi elde edilir.
  2. Periyodik Boya Püskürtme: Kesintisiz yerine, setler hâlinde boya atmak. Katlar arasında dinlenme süresi oluşur, yüzeye daha düzgün dağılım sağlanır.
  3. Kompresörün Aralıklı Çalışması: Basınç depo seviyesi belirlenen eşiğe ulaşınca kompresör durur, basınç düşerse tekrar devreye girer. Sürekli motor çalıştırmadan enerji tasarrufu yapılır.

LAV Örnekleri

  1. Darbeli Üfleme: Pres-üfleme yöntemiyle camın kalıbı doldurmasında tek uzun üfleme yerine, kısa ve güçlü hava atımları kullanmak. Camın duvarlara düzgün yayılmasını sağlar, kenarlarda yığılmayı veya baloncuk oluşumunu azaltır.
  2. Periyodik Soğutma: Soğutma tünelinde sürekli hava akımı yerine belli aralıklarla soğutma uygulamak. Camın yüzeydeki gerilmesi kontrollü şekilde düşer, iç kısımlarla dengeli biçimde soğur.

Tanım: Sistemde gerçek fayda yaratan işlemi kesintisiz yürütmek, boşa geçen veya bekleme adımlarını ortadan kaldırmaktır. Böylece üretim verimliliği artar, bekleme süreleri ve kayıplar azalır.

 

Örnekler

  1. Sürekli Akan Bant Sistemi: Üretim hattında parça durmadan istasyonlar arasında akar, her istasyon senkronize biçimde çalışır (montaj hattı). Böylece hattan çıkan ürün miktarı artar, atıl zaman kalmaz.
  2. Çift Beslemeli Makine: Bir tezgâh durduğu anda ikinci besleme devreye girerek ana makineyi asla boş bırakmaz. Bu özellikle dar boğaz istasyonlarda üretim hızını korur.
  3. Otomatik Hazırlama: Yazıcı kafasını kendisi temizleyen, diş fırçasının sapında macun taşıyan gibi örneklerde kullanıcı adım kaybetmez, süreç kesintisiz işler.

LAV Örnekleri

  1. 7/24 Çalışan Cam Fırını: Züccaciye üretiminde cam fırınları genelde hiç kapatılmaz, eritme ve besleme sürekli devam eder. Fırını kapatıp soğutmak ve tekrar ısıtmak çok maliyetli olur, üretim de kesintiye uğrar.
  2. Otomatik Kalıp Değiştirme (SMED Tekniği): Kalıp değiştirme süresini asgariye indirerek hattı durdurmadan yeni ürün kalıbına geçmek. Kalıplar önceden ısıtılır, hat kenarında hazır tutulur ve eski kalıp çıkınca yenisi hızla takılır.

Tanım: Zararlı ya da tehlikeli aşamayı, süreç veya işlemi mümkün olduğunca yüksek hızda yaparak olumsuz etkiden kaçınmayı amaçlar. Böylece malzeme veya sistem, zararlı etkiyle daha az süre maruz kalır ve hasar veya istenmeyen sonuçlar en aza iner.

 

Örnekler

  1. Yüksek Hızlı Delme: Isıl ve mekanik hasar riskini azaltmak için sert metali yavaşça delmek yerine, yüksek devirli matkap kullanarak hızlı geçiş yapmak. Bu yöntem, aşırı ısınma ve biley kaybını azaltabilir.
  2. Diş Hekimi Matkabı: Dokuyu yakmamak ve hastanın konforunu artırmak için, diş hekimleri yüksek devirli frez/matkaplar kullanır. Kısa sürede işlem bitirildiği için sinir hasarı ve acı hissi nispeten düşük olur.
  3. Kalıp Kesiminde Lazer Kullanımı: Metali klasik yavaş kesme yerine lazerle hızlıca keserek, ısının çevre alanlara yayılmasını sınırlandırmak. Böylece parça ısıl gerilme veya deformasyon yaşamadan işlem tamamlanır.

LAV Örnekleri

  1. Hızlı Kalıp Teması: Pres aşamasını mümkün olduğunca kısa tutmak; camı kalıpla uzun süreli temas ettirmeyerek yüzey deformasyonunu ve yapışma riskini düşürmek. Parça preslenip hemen kalıptan çıkar, kalıp aşınması da azalır.
  2. Jet Polisaj: Ürünün kenarını alevle parlatma (fire polishing) yönteminde, alevi kısa ama yüksek yoğunlukla uygulayarak camın yüzeyini hızla düzleştirmek. Böylece cam kenarı çok fazla ısıya maruz kalmadan pürüzsüz hâle gelir.

Tanım: Zararlı faktörü faydaya çevirmek veya bir başka zararlı etkiden yararlanarak mevcut zararlı durumu yok etmek prensibidir. Kimi zaman iki olumsuz etkiyi bir araya getirerek birbirlerini nötralize etmek, kimi zaman da atık veya istenmeyen enerjiyi yararlı bir kaynağa dönüştürmek şeklinde uygulanır.

 

Örnekler

  1. Atık Isı Geri Kazanımı: Bir döküm atölyesinde yüksek fırınların açığa çıkardığı atık ısıyı, fabrikanın diğer bölümlerini ısıtmak veya elektrik üretmek için kullanmak. Normalde zararlı ve israf olan ısı, yeni bir enerji kaynağı olur.
  2. Gürültüyü Ters Fazla Yok Etme: Fabrika ortamındaki yüksek gürültüyü, aynı genlikte ancak ters fazda ek gürültü üreterek iptal etmek (aktif gürültü engelleme). Burada “zararlı ses” başka bir “zararlı sesle” birleşerek yok olur.
  3. Kimyasal Nötralizasyon: Asidik atık suyu doğrudan çevreye vermek yerine, bazik başka bir atıkla karıştırarak nötr hâle getirmek. İki zararlı atık, birlikte yararlı veya en azından zararsız bir çözelti oluşturur.

LAV Örnekleri

  1. Atık Camın (Cullet) Isısının Kullanımı: Üretimde arızalı çıkan sıcak cam parçalarını doğrudan başka bir hattan geçen soğuk hammaddeye temas ettirerek ön ısıtma yapmak. Böylece kırık cam parçalarının yüksek ısısı boşa gitmez, yeni hammaddenin ısınma ihtiyacını azaltır.
  2. Aşırı Sıcak Fırın Havasından Yararlanma: Bazı pres-üfleme tesislerinde, fırın etrafındaki sıcak hava normalde atılabilir. Bu havayı suya aktarıp sıcak su üreterek tesisin genel ısıtmasında kullanmak, “tehlikeli sıcaklığı” yararlı bir kaynağa dönüştürür.

Tanım: Sistem çıktısını veya ara parametrelerini ölçüp, elde edilen veriyi tekrar sisteme girdi olarak vererek otomatik veya yarı otomatik biçimde kontrol sağlamayı içerir. Geri besleme, hataları erken tespit etmeye ve sürekli iyileştirmeye olanak tanır.

 

Örnekler

  1. Termostatlı Isıtma: Ortam sıcaklığını algılayan termostat, ısıtıcıyı açıp kapatarak istenen sıcaklığı korur. Ölçüm verisi (ortam sıcaklığı) sürekli sisteme bildirilir.
  2. Endüstriyel Otomasyon: Robotik kolda konum sensörleri, hareketin doğruluğunu ölçer ve kontrol ünitesi gerektiğinde motor hızını veya konumunu düzeltir. Bu geri besleme olmazsa robot hatalı konumlanabilir.
  3. Araç Hız Sabitleyici (Cruise Control): Araç hızı sensörleri, motora veya fren sistemine sinyal göndererek istenen hızı korur; yokuş veya rüzgâr etkisinde dahi sabit hız sürdürülür.

LAV Örnekleri

  1. Sıcaklık ve Viskozite Geri Beslemesi: Pres-üfleme hattında camın viskozitesini çevrimiçi algılayan sensörler, anlık değişimleri kontrol sistemine bildirir. Sistem de pres basıncını veya üfleme süresini buna göre ayarlar, tutarlı ürün kalınlığı elde edilir.
  2. Otomatik Kalıp Aşınma Takibi: Dijital sensörlerle kalıbın yüzey sıcaklık değişimleri ve pres basınç değerleri izlenerek, aşınma belirtileri veya küçük çatlak oluşumu erkenden fark edilir. Böylece bakım ekibi kalıbı kırılma veya ciddi hasar meydana gelmeden önce yeniler.

Tanım: İki parça ya da sistemin doğrudan etkileşmek yerine, aralarına bir aracı nesne veya süreç ekleyerek işleri kolaylaştırmak, korumak veya verimi artırmaktır. Böylece doğrudan temasın getirebileceği sorunlar bertaraf edilir.

 

Örnekler

  1. Yağlama Filmi: Metal şaft ile yatak arasında aracı olarak yağlama filmi kullanmak. Doğrudan metal-metal teması yerine yağ-metal teması oluştuğu için sürtünme ve aşınma azalır.
  2. Çivi Tutucu: Çekiç ve çivi arasına bir “çivi tutucu aparat” koymak, hem isabeti artırır hem de parmakların yaralanma riskini düşürür. Bu basit aracı eleman, güvenliği ve konforu destekler.
  3. Aracı Platform: İnşaat alanında yüksek yerlere malzeme taşırken, vinç kancasına doğrudan yük bağlamak yerine bir palet veya platform kullanmak. Böylece yükün dengesi ve güvenliği artar.

LAV Örnekleri

  1. Kalıp Ayırıcı Sprey: Pres veya üfleme işleminde cam ile metal kalıbın doğrudan temasını kolaylaştırmak için ince bir yağ ya da özel kimyasal sprey kullanmak. Bu aracı kaplama sayesinde camın kalıba yapışması veya kalıbın erken aşınması engellenir.
  2. Sıcak Cam Taşıyıcısı: Ürünü doğrudan robot pençesiyle tutmak yerine, ısıya dayanıklı bir kelepçe/maşa veya seramik kaplı tutucu kullanmak. Aradaki bu “aracı” sıcak camın yüzey kalitesini korur, robotun pençe ömrünü uzatır.

Tanım: Bir sistemin, başka bir dış müdahaleye gerek duymadan kendi bakımını veya ek fonksiyonlarını kendisinin yerine getirmesidir. Bu prensiple sistem, otomatik olarak sorunları önler veya atıkları değerlendirir.

 

Örnekler

  1. Otomatik Yağlamalı Rulman: İçinde yağ haznesi bulunan rulmanlar belirli aralıklarla kendi kendini yağlar. Bu sayede harici yağlama ihtiyacı ve bakım sıklığı düşer.
  2. Kendi Kendini Temizleyen Fırın: Mutfak fırınlarında, yüksek ısıda kısa süreli “pyrolytic clean” moduyla yağ ve kir kalıntılarını yakıp kül hâline getiren işlev. Fırın, insan müdahalesi olmadan temizliğini yapar.
  3. Araba Farlarının Kapanması: Araba stop edildiğinde, kullanıcı unuttuğunda bile farlar otomatik sönerek aküyü korur. Böylece bir nevi “kendi kendine hizmet” örneği verilir.

LAV Örnekleri

  1. Otomatik Kalıp Yağlama: Seri üretim hattında kalıp yüzeylerine dönemsel püskürtme yapan bir sistem; kalıp açıldığında kısa bir “spray cycle” devreye girer. Böylece kalıp sıcaklığını ve sürtünmeyi kontrol altında tutar.
  2. Cullet Toplama ve Geri Besleme: Hattın sonunda kırık veya defolu cam ürünleri algılayan sensörler yardımıyla bantı otomatik yönlendirip atık camı anında fırına geri gönderir. Dışarıdan operatör müdahalesi olmadan ham madde döngüsü sağlanır.

Tanım: Ulaşılması zor, pahalı, tehlikeli veya büyük bir nesneyi/sistemi doğrudan kullanmak yerine, onun basit, ucuz veya risksiz kopyalarını (model, maket, simülasyon) kullanmaktır. Bu, prototipleme ve eğitim gibi süreçlerde özellikle etkilidir.

 

Örnekler

  1. Uçuş Simülatörü: Pilot eğitimi için gerçek uçakla uçurmak yerine, gerçeğe yakın kokpit simülatöründe uçuş deneyimi kazanmak. Böylece hem maliyet hem de risk azalır.
  2. Sanal Prototip: Araba veya makine parçalarını CAD yazılımlarında modelleyerek sanal testler (dayanım, aerodinamik vb.) yapmak; fiziksel prototip üretmeden kritik veriler elde edilir.
  3. Maket Şehir: Kentsel planlama veya peyzaj projelerinde, gerçeğine benzer 3D maket üzerinden yerleşim ve trafik akışını inceleyerek, gerçek uygulamadan önce değişiklikleri görmek mümkündür.

LAV Örnekleri

  1. Plastik Kalıp Prototipi: Çelik kalıp imalatından önce, 3D yazıcıyla plastik veya reçine tabanlı bir kalıp modeli üretip cam akışını simüle etmek. Böylece yüksek maliyetli metal kalıptan önce tasarım hataları giderilir.
  2. Dijital Simülasyonla Flow Analizi: Pres-üfleme işlemini bilgisayar ortamında akış analiz yazılımıyla (CFD/FEA vb.) test etmek. Hangi kalıp geometrisinin camı daha iyi dağıttığını görmek için reel denemelere başvurmadan sorunları tespit etmek mümkündür.

Tanım: Bazı sistem parçalarını veya ürünleri pahalı ve dayanıklı tasarlamak yerine, tek kullanımlık veya ucuz yedeklerle hızlı çözüm sağlamaktır. Bu bazen hijyen, hız, pratiklik veya maliyet avantajı getirir.

 

Örnekler

  1. Tek Kullanımlık Enjektörler: Tıbbi alanda sterilizasyon riskini en aza indirmek ve kullanım kolaylığı sağlamak için tek kullanımlık plastik şırıngalar tercih edilir.
  2. Plastik Bardak / Tabak: Kalabalık organizasyonlarda bulaşık derdinden kurtulmak veya hijyen amacıyla tek kullanımlık ürünler kullanmak zaman ve su tasarrufu da sunar.
  3. Kâğıt Filtresi: Bazı makine veya kahve makinelerinde, kolayca değiştirilip atılan kâğıt filtreler kullanmak, temizleme zahmetini düşürür ve taze sonuçlar elde etmeyi kolaylaştırır.

LAV Örnekleri

  1. Tek Kullanımlık Ara Parçalar: Deneme üretiminde kullanılan ufak metal aparatlar (ör. geçici destek pimi) belirlenecek miktarda kullanıldıktan sonra atılabilir. Böylece uzun süreli dayanım aranmadan, maliyet düşük tutulur.
  2. Tek Seferlik Kaplama Pedleri: Sıcak camı preslemeden önce kalıp yüzeyine konulan ince bir fiber/ped, sadece bir veya birkaç ürün basımında kullanılır. Camın yüzey kalitesini korur, ardından atılır.

Tanım: Klasik mekanik düzenekleri, elektrik, manyetik, optik, akustik veya başka alan temelli çözümlerle ikame etmektir. Böylece sürtünme ve aşınma gibi mekanik problemlerden kaçınılabilir veya gelişmiş hassasiyet elde edilebilir.

 

Örnekler

  1. Ultrasonik Kaynak: Mekanik perçin veya lehim yerine akustik titreşimle metal/plastik birleşimi sağlamak. Bu yöntem daha düşük ısı ve daha yüksek hız sunar.
  2. Optik Bariyer: Fiziksel çit yerine, bir alana girişi engellemek için sensörlü lazer perdesi kurmak. Kişi ışını böldüğünde alarm veya bariyer devreye girer, mekanik kapı gerektirmez.
  3. Elektromanyetik Fren: Trende tekerleğin rayla sürtünmesi yerine mıknatıs etkisiyle frenlemek. Bu yöntem aşınmayı azaltır ve hassas kontrol sunar.

LAV Örnekleri

  1. Lazer Kesim / Delme: Pres veya mekanik kesme yerine, camı lazerle işlemek. Böylece camın yüzeyine fiziksel baskı olmadan, yüksek hassasiyetli kesimler elde edilir.
  2. Vakumlu Kaldırma: Fiziksel maşa veya kelepçe yerine vakum tutucularla cam ürün taşımak. Böylece darbe ve çizik riski düşer, robotun hareket kabiliyeti artar.

Tanım: Katı mekanik aktarımlar yerine gaz (hava) veya sıvı (yağ/su) basıncını kullanarak güç, hareket ya da destek sağlamaktır. Pnömatik ve hidrolik sistemler, esneklik, yüksek kuvvet çarpanı ve kontrol kolaylığı sunabilir.

 

Örnekler

  1. Hidrolik Pres: Vidalı pres yerine hidrolik sistem kullanmak, çok yüksek tonajları daha kompakt bir düzende elde etmeyi sağlar. Silindirlere sıvı basıncı iletmek kuvveti katlar.
  2. Pnömatik Robot Kolu: Küçük ve orta sınıf uygulamalarda, hava basıncıyla çalışan robot kollar, servo motorlara göre daha basit ve ucuz olabilir. Hızlı tepkiler de elde edilebilir.
  3. Araba Fren Sistemi: Büyük oranda hidrolik sıvıyla çalışır; pedal kuvveti silindirdeki basıncı artırır, tekerleklere iletir, balataları sıkar. Bu, doğrudan mekanik çubuk kullanmaktan çok daha etkindir.

LAV Örnekleri

  1. Pnömatik Pres-Üfleme: Cam şekillendirme istasyonlarında hidrolik yerine pnömatik silindir kullanarak daha hızlı (ancak nispeten düşük kuvvetli) bir baskı elde etmek. Bazı hafif ürünlerde bu yaklaşım üretim hızını artırabilir.
  2. Vakumlu Alt Kalıp: Alt kalıbı vakumla sabitleyerek, camı yukarı üfleme esnasında hareket etmesini önlemek. Sıcak camın daha stabil konumlanmasını sağlar, özellikle ince kenarlı ürünlerde form tutma kolaylaşır.

Tanım: Kalın ve sert gövdeler yerine, esnek kabuklar veya ince film (zar) kullanarak hem hafiflik hem de yalıtım ve koruma gibi avantajlar elde ederiz. Bu yaklaşım katlanabilir, şişirilebilir ya da sarılabilir çözümlere kapı açar.

 

Örnekler

  1. Şişme Yapılar: Geçici depo veya spor salonu olarak, havası alındığında katlanıp kaldırılabilen branda/film yapılar kullanmak. Yer ve maliyet tasarrufu sağlar.
  2. Telefon Ekran Koruyucusu: Kalın bir cam yerine ince temperli cam veya polimer film kullanmak, darbelere karşı belli ölçüde koruma sunar fakat telefonu kalınlaştırmaz.
  3. Koruyucu Örtüler: İnşaatta, makine veya malzemeyi tozdan ve dış etkenlerden korumak için kalın brandalar yerine esnek ve hafif naylon/PE örtüler kullanmak, uygulama ve sökme aşamasını kolaylaştırır.

LAV Örnekleri

  1. Kalıp Ayırma Filmi: Camı preslemeden önce, metal kalıp yüzeyine ince, esnek bir film kaplayıp tek seferlik kullanmak. Özellikle deneme üretiminde, kalıp yüzeyini korur ve ürünün kalıba yapışmasını engeller.
  2. Geçici Esnek Kap: Sıcak cam ürünü alıp kısa süreli taşımak için metal sepet yerine yanmaz liflerden dokunmuş bir “esnek kılıf” kullanmak. Bu “kılıf”, ürüne sarılır, hem koruma sağlar hem de taşımada esnekliği artırır.

Tanım: Bir malzeme veya nesneyi, içinde gözenekler (delikler, boşluklar) oluşturacak şekilde tasarlamak ya da gözenekli kaplamalar eklemek. Bu sayede hafiflik, filtreleme, ısı/ses yalıtımı gibi avantajlar elde edilebilir.

 

Örnekler

  1. Hafif Metal Köpük: Alüminyum veya çelik alaşımını köpük yapısında üretip yoğunluğunu düşürmek. Bu sayede otomotiv ve havacılıkta mukavemet korurken ağırlık azaltılır, yakıt tasarrufu artar.
  2. Gözenekli Seramik Filtre: Sıvı veya gaz akışını filtrelemek için mikro gözenekli seramik bloklar kullanmak. Yüzey geniş olduğu için partiküller takılır, filtreleme verimi yükselir.
  3. Ses Yalıtım Panelleri: İçinde çok sayıda küçük delik veya hücre bulunan süngerimsi malzemeler, gürültüyü emip yankıyı önler. Özellikle stüdyo veya makine dairelerinde kullanılır.

LAV Örnekleri

  1. Gözenekli Kalıp Kaplaması: Bazı özel üretimlerde, pres kalıbının yüzeyine gözenekli bir metal/seramik kaplama uygulanabilir. Bu kaplama, fazla yağ ya da seramik sprey kalıntılarını tutar, yüzey temasını düzenler ve camın kalıba yapışma riskini düşürür.
  2. Hava Geçirgen Taşıyıcı: Sıcak cam ürünleri soğutma bandına taşırken, gözenekli plakalar üzerinden hava üfleyerek sürtünmeyi veya yapışmayı engellemek. Bu gözenekli yapı, hava filmini homojen dağıtır.

Tanım: Nesnenin veya dış ortamın rengini, saydamlığını veya ışık soğurma-yansıtma özelliklerini değiştirmek. Böylece dikkat çekmek, ısı yönetimi yapmak ya da işlevsel göstergeler oluşturmak mümkündür.

 

Örnekler

  1. Termokromik Boyalar: Isıya maruz kaldığında renk değiştiren kaplamalar, özellikle güvenlik veya ısı göstergesi gereken alanlarda kullanılır. Sıcaklığı arttıkça rengin açılması ya da koyulaşması ürünün durumu hakkında ipucu verir.
  2. Foto-kromik Gözlükler: Güneş ışığı altında koyulaşan, kapalı ortamda şeffaflaşan camlar, kullanıcının gözlerini UV’den korur. Bu sayede fazladan güneş gözlüğü takmaya gerek kalmaz.
  3. Tehlike Alanlarını Renklendirme: Fabrikada yüksek voltajlı bölge veya kimyasal sızıntı riski olan yerleri parlak sarı/kırmızı tonlarda boyamak, iş güvenliği açısından uyarı niteliğindedir.

LAV Örnekleri

  1. Cam Ürünlerde Renk Katkısı: Eritme aşamasında metal oksitler (kobalt, krom vb.) ekleyerek camın rengini istenen tonda yapmak. Hem dekoratif bir öğe katar hem de farklı ürün gruplarını ayırt etmeyi kolaylaştırır.
  2. Sıcaklık Göstergeli Bardak: Bardak yüzeyine termokromik bant kaplayarak sıcak içecek doldurulduğunda renk değiştirmesini sağlamak. Böylece kullanıcı içeceğin hâlâ sıcak olup olmadığını renk geçişinden anlayabilir.

Tanım: Birbiriyle etkileşime giren veya sürekli temas eden parçaların aynı ya da benzer malzemeden yapılması, kimyasal ve fiziksel uyuşmazlıkları en aza indirir. Korozyon, galvanik akım, farklı ısıl genleşmeler gibi sorunlar böylece azaltılabilir.

 

Örnekler

  1. Aynı Alaşım Civata ve Gövde: Paslanmaz çelik gövdeye yine paslanmaz civata-somun kullanmak, galvanik korozyonu önler. Aynı alaşım olduğundan kimyasal reaksiyon riski düşük olur.
  2. Camla Uyumlu Contalar: Farklı genleşme katsayısı sorununu engellemek için, cam objelerin contalarını benzer ısıl özellikli malzemeden yapmak. Bu, sızdırmazlığı uzun vadede korur.
  3. Kalıp İçi Ek Parça: Enjeksiyon kalıbında ek parça gerekirse, aynı çelik türünden veya çok yakın özellikte alaşımdan üretilerek aşınma ve çarpılma sorunları önlenir.

LAV Örnekleri

  1. Benzer Karışımda Cam Geri Dönüşümü: Farklı renk veya kompozisyona sahip cam kırıklarını birleştirmek yerine, aynı tip cam cullet’ı aynı fırına atmak. Bu, eritme ve homojenleşmeyi kolaylaştırır; final ürünün kalitesi korunur.
  2. Kalıp + Basınç Pistonu (Plunger) Aynı Alaşım: Pres sisteminde, alt kalıp ve üst plunger farklı metal türündense ısıl genleşme farkı oluşur. İkisini de benzer malzemeden yapmak, aşınma ve sıkışma gibi sorunları azaltır.

Tanım: Görevini tamamlayan ya da devre dışı kalmış parçaları sistemden atmak veya onları yenileyerek tekrar kullanmak. Bu prensip, işlevi biten bileşeni yok etmek, çözmek, buharlaştırmak veya geri dönüştürmek gibi yaklaşımları kapsar.

 

Örnekler

  1. Çok Kademeli Roket: İlk kademe yakıtını bitirince roketten ayrılır ve atmosferde yanar veya okyanusa düşer. Kalan kısım daha hafif hâle geldiğinden uzay yolculuğuna devam eder.
  2. Eriyebilir Kalıp: Bazı döküm işlemlerinde, mum vb. eriyebilir bir kalıp kullanılır. Döküm sonrasında kalıp eritilerek temizlenir, karmaşık iç boşlukları kolayca oluşturmak mümkün olur.
  3. Cerrahi Eriyebilir Dikiş: Yara iyileştikten sonra dikişleri sökmek yerine, vücutta eriyebilen iplikler kullanılır. Bu şekilde ikinci bir cerrahi müdahaleye gerek kalmaz.

LAV Örnekleri

  1. Hızlı Kalıp Değişimiyle Parça Atma: Bazı pilot üretimlerde geçici düşük kaliteli metal kalıp ya da ek parçalar (destek pimleri) kullanılır. Kullanım sonrası boşa çıktığında bunlar preslenip hurda olarak geri dönüştürülür. Böylece kalıp maliyeti tamir yerine hurdadan karşılanır.
  2. İç Çekirdek Yöntemi: Özel desenli cam ürünlerde, orta kısımda bir mum veya kolay eriyen malzemeyle “çekirdek” yapılır. Cam şekillendikten sonra çekirdek ısıtılarak yok edilir (erir), ürünün içi boş çıkar.

Tanım: Nesnenin veya sistemin fiziksel hâl, yoğunluk, esneklik, sıcaklık, sertlik vb. özelliklerini değiştirmek suretiyle yeni avantajlar sağlamak. Bu prensip, “Maddenin halinden tutun da yoğunluğuna, esnekliğine veya sıcaklığına kadar parametre oynamalarını” içerir.

 

Örnekler

  1. Metal Isıl İşlem: Çeliği yüksek sıcaklıkta tavlayıp sonra hızlı veya kontrollü soğutarak sertliğini, tokluğunu ve tane yapısını değiştirmek. Böylece parça kullanım amacına göre ayarlanır.
  2. Yoğunluk Artırıcı Katkılar: Bazı plastik ürünlere, sertlik ve dayanıklılık kazanmak için mineraller veya cam elyafı eklemek. Yoğunluk ve mukavemet artar, gevrekleşme riskine dikkat etmek gerekebilir.
  3. Sıvı-Gaz Değişimi: Yangın söndürmede sıvı CO2 yerine gaz formuna geçirdiğinde basınçla püskürtmek, ısı çekme ve oksijen uzaklaştırma etkisi artar.

LAV Örnekleri

  1. Cam Temperleme: Kalın bir bardak veya tabak, pres sonrası hızla soğutularak yüzeyde basınç gerilmeleri oluşturulur. Bu parametre değişimi (sıcaklık düşüşü) camın darbe ve ısı şokuna dayanıklılığını önemli ölçüde artırır.
  2. Viskozite Ayarı: Eritme fırınında kimyasal katkılar veya sıcaklık değişikliği yaparak camın viskozitesini azaltmak ya da yükseltmek. Pres aşamasına geldiğinde akışkanlığı istenen düzeye getirilir, bu sayede kalıplama kolaylaşır.

Tanım: Maddenin katı, sıvı, gaz hâlleri arasındaki geçişi (ve bu süreçte oluşan ısı değişimi, genleşme vb.) kullanarak problem çözmeyi ifade eder. Donma, buharlaşma, süblimleşme gibi olaylardan yararlanılabilir.

 

Örnekler

  1. Kuru Buz ile Temizlik: Karbondioksit katı hâlde (kuru buz), yüzeye temas ettiğinde süblimleşerek kirleri kaldırır. Sıvı atık bırakmadığı için endüstriyel temizlikte kullanışlıdır.
  2. Soğutma Devreleri: Klima ve buzdolaplarında soğutucu akışkanın sıvı-hâl/gaz-hâl geçişlerinden yararlanılır. Buharlaşırken ısı çeker, yoğunlaşırken ısı açığa çıkar.
  3. Isı Depolama: Bazı malzemeler, eriyip donarken fazla ısı absorbe eder veya açığa çıkar. Bu “faz değişimi malzemeleri” (PCM) ısıtma/soğutma sistemlerinde enerji tasarrufu için kullanılır.

LAV Örnekleri

  1. Camın Plastisite Aralığı: Pres-üfleme işlemleri, cam “yarı sıvı-yarı katı” (plastik faz) hâlinde iken yapılır. Bu kritik faz geçiş aralığı doğru yönetildiğinde cam rahatça şekillendirilir, ardından katılaştığında nihai form elde edilir.
  2. Ateş Parlatma (Fire Polishing): Cam ürünün kenarındaki pürüzleri almak için kısmen yüzeyi eritip yeniden katılaştırmak (katı-sıvı-katı döngüsü). Hafif yumuşamış yüzeyin hızlı soğutulmasıyla parlak ve düzgün bir kenar oluşur.

Tanım: Malzemelerin ısıtıldığında genleşmesi veya soğutulduğunda büzülmesi özelliklerini avantajlı şekilde kullanmak. Bu sayede sıkı geçme, ayar mekanizmaları veya ısıl aktüatörler elde edilebilir.

 

Örnekler

  1. Bimetal Termostat: Farklı genleşme katsayılı iki metal şeridi birleştirerek ısındığında eğilme sağlayan bir yapı. Bu bükülme, elektrik devresini açıp kapatarak ısıtma-soğutmayı otomatik kontrol eder.
  2. Sıkı Geçme Montaj: Bir milin ucunu ısıtarak genişletip rulmanı kolayca takmak; soğuduğunda ise büzülerek rulmanı sıkı şekilde sarar. Kaynak veya cıvata ihtiyacı olmadan sağlam montaj yapılır.
  3. Cam-Porselen Fırın Kapları: Bazı kompozit kapların iç yüzeyi farklı, dış yüzeyi farklı ısıl genleşme katsayısına sahip olabilir. Isıtma/soğutma sırasında çatlak oluşmaması için kontrollü genleşme tasarımı yapılır.

LAV Örnekleri

  1. Üst Pres Kafası Montajı: Üst plungerı kalıpla sıkı geçme yöntemiyle birleştirmek için, plunger sapını ısıtarak genişletmek, kalıp adaptörüne hızlıca takmak. Sonra soğuduğunda büzüşerek sabitlenir ve ek bağlantı elemanı gerektirmeyebilir.
  2. Bimetal Kapak: Bazı otomatik hatlarda, sıcaklık arttığında hafifçe açılan veya kapanan küçük bir kapak (bimetal şerit) kullanarak camın soğutma tüneline girişini/düzenini kontrol edebilir. Basit bir mekanik-ısıl aktüatördür.

Tanım: Ortam havasını oksijenle zenginleştirmek, saf oksijen veya ozon gibi güçlü oksitleyici gazlar kullanmak. Böylece yanma veya kimyasal reaksiyonlar hızlanır, enerji verimliliği artabilir, dezenfeksiyon sağlanabilir.

 

Örnekler

  1. Oxy-Fuel Kaynak/Kesim: Saf oksijenle alevi güçlendirerek çelik kesme hızını ve sıcaklığını artırmak. Normal havadan daha yüksek ısıl enerji elde edilir, hızlı iş biter.
  2. Ozonla Dezenfeksiyon: Zararlı kimyasallara kıyasla daha temiz bir yöntem olarak ozon kullanmak, suyu veya havayı kısa sürede mikroplardan arındırır.
  3. Oksijen Zenginleştirilmiş Yanma: Fırınlarda hava yerine oksijence zenginleştirilmiş hava kullanmak, yakıt tüketimini azaltır ve NOx emisyonunu da optimize edebilir.

LAV Örnekleri

  1. Oksijen Destekli Cam Eritme: Cam fırınında hava yerine oksijenle yakıt karışımı kullanarak yanma verimini artırmak. Bu, enerji tasarrufu sağlar ve bazı istenmeyen yan ürün emisyonlarını düşürebilir.
  2. Alev Polisajında Saf Oksijen: Bardak kenarını polisaj yapmak için basit hava-alev yerine oksijen destekli alev kullanmak, daha yüksek sıcaklıkla çok hızlı ve düzgün bir sonuç elde edilmesini sağlar.

Tanım: Reaktif ortamlarda oluşabilecek istenmeyen kimyasal reaksiyon veya oksitlenmeyi önlemek için, argon, azot veya başka inert gaz ortamı kullanmak. Bu prensipte nesne, normal havadan izole edilerek korunur.

 

Örnekler

  1. TIG Kaynağı (Argon Gazı): Kaynak dikişini oksijenden korumak için argon gazı altında kaynak yapmak, yüksek kalitede pürüzsüz dikiş sağlar.
  2. Glove Box (Koruyucu Kabin): Hassas kimyasal deneylerde, reaktif maddeleri azot veya argon dolu bir kutuda işleyerek oksitlenmeyi veya patlama riskini engellemek.
  3. Gıda Paketlemede Azot: Cips gibi yiyecek paketlerinde hava yerine azot basarak tazeliği korumak, oksidatif bozulmayı yavaşlatır.

LAV Örnekleri

  1. Düşük Oksijenli Fırın: Bazı cam formüllerinde, eritme ve bekletme sürecinde atıl gaz atmosferi (azot/argon) kullanıp renk veya yüzey kalitesini bozan reaksiyonları azaltmak.
  2. Kalıp Koruma: Çok hassas bir metal kaplamalı kalıb, üretim arasında hava temasını önlemek için inert gaz dolu bir saklama kabında tutulabilir. Böylece oksitlenme ya da paslanma riski minimuma iner.

Tanım: Farklı malzemelerin en iyi özelliklerini birleştirmek için çok bileşenli (fiber takviyeli, katmanlı, parçacıklı) yapılar oluşturmaktır. Kompozit, tek malzemenin sunamayacağı hafiflik, dayanım, esneklik gibi avantajlar sunar.

 

Örnekler

  1. Karbon Fiber Takviyeli Plastik: Otomotiv ve havacılıkta, çeliğe kıyasla daha hafif ama benzer mukavemet değerine sahip parçalar üretmek. Yakıt tasarrufu ve performans avantajı sağlar.
  2. Betonarme: Betonun basınca dayanıklılığı, çeliğin ise çekme dayanımının birleşiminden yüksek mukavemetli yapı elemanları elde edilir.
  3. Fiberglas: Cam elyafı takviyeli reçine, gövde panelleri veya teknelerde hafif, form verilebilir ve korozyona dayanıklı yüzey sağlar.

LAV Örnekleri

  1. Metal-Kaplamalı Cam: Bazı züccaciye ürünlerinde, camın dış yüzeyine ince metalik kaplama yapmak (ya da tam tersi, metal kabın iç yüzeyine cam kaplama). Böylece camın saydamlığı/estetiği ile metalin yansıtıcılığı ve dayanımı kombine edilir.
  2. Hibrit Kalıp Malzemesi: Geleneksel çelik kalıp gövdesine, yüksek ısı iletkenliği sağlayan bakır veya nikel alaşımından yüzey plakaları eklemek. Bu kompozit yapı, kalıbın dayanımını korurken ısı dağılımını iyileştirir, üretim hızını artırır.